RECENZIJE

Recenzija
Prof. dr Hajrija Selesković

Podaci o recenziranom rukopisu

Poslije vrlo kratkog vremena od objavljivanja svojih posljednjih knjiga Prof. dr. Jasenko Karamehić i Prof. dr. Zehra Dizdarević zajedno sa svojim suradnicima ponovo su nas prijatno iznenadili i obradovali. Pripremili su novi udžbenik pod naslovom "Klinička imunologija". Knjiga je namjenjena prvenstveno ljekarima koji se
bave kliničkim implikacijama poremećenog imunološkog odgovora, te posebno pojedinim specijalistima koji u svakodnevnoj praksi ispituju i liječe bolesti poremećenog imunološkog odgovora, ali i studentima na dodiplomskoj i postdiplomskoj nastavi iz oblasti medicine. Teško je i zamisliti savremeno liječenje širokog spektra bolesti bez poznavanja imunoloških procesa koji su u njima prisutni.

Ovaj udžbenik je nastao zahvaljujući ogromnom trudu, respektabilnom znanju i velikom iskustvu prije svih veoma vrijednih, upornih i plodnih autora Prof. dr Jasenka Karamehića, Prof. dr Zehre Dizdarević i 45 autora različitih specijalnosti, saradnika iz BiH i Hrvatske i prestižnih američkih Univerziteta Yale i Harvard. Kako i sami autori navode u predgovoru, prihvatili su izazov pisanja udžbenika u jednoj od najsloženijih medicinskih oblasti, kliničkoj imunologiji, koja je nakon dosta skromnih početaka relativno brzo dostigla današnji više nego zavidan nivo razvoja.

Klinička imunologija je jedna od pionirskih sveobuhvatnih knjiga-udžbenika iz te oblasti na prostoru bivše države i Balkana. Napisana je na 816 strana A-4 formata čija je materija logičnim redom kroz opšti i specijalni dio izložena u 5 dijelova i 42 poglavlja sa 194 slike, 149 tabela, 22 sheme i sa nekoliko hiljada “svježih” referenci, indexom pojmova i priloženim appendixom kolor fotografija na kraju knjige.

Knjiga je podjeljenja u pet dijelova: Opštu imunologiju, Autoimune bolesti, Kliničku imunologiju, Transplantacionu imunologiju i Imunološke laboratorijske metode.

U opštem dijelu su data Poglavlja: Biologija imunog odgovora; Komponente imunog sistema; Komplement; Citokini; Reakcija organizma na šok, traumu i sepsu; Imunološka preosjetljivost; Imunogenetika.
Prvi dio, Opšti, sadrži osnovna načela limfocitne biologije, građu i funkciju munoglobulinskih molekula i njihovih gena, funkciju topljivih medijatora u stanicama koje mogu pojačati imunoreaktivnost, detaljno obrađene hemokine i imunogenetiku.
Autori u ovom dijelu detaljno opisuju urođeni imuni odgovor, adaptivni imuni odgovor, sistemski odgovori u zapaljenju, neželjeni zapaljenski imuni odgovori, medijatore zapaljenja imunih reakcija, komponente akutne zapaljenske reakcije.
Autori se ovdje posebno fokusiraju na davanje primjera urođenog neadaptivnog odgovora koji nisu imunološkog karaktera, npr. vaskularne promjene usljed ultravioletnog zračenja pokrenute histaminom, neke reakcije neutrofilnih granulocita itd. Drugi aspekti koji se javljaju u odgovoru na invazivni organizam povezani su i suštinski predstavljaju dio ukupnog imunog odgovora na infekciju i označavaju se kao urođeni imuni odgovor. On se aktivira neposredno po infekciji, pokreće odgovor domaćina na infektivni mikroorganizam i šalje pobuđujući signal za adaptivni imuni odgovor. Osim toga ima ulogu prevencije napada i oštećenja ćelija domaćina tokom adaptivnog odgovora.
Autori dalje objašnjavaju pataofiziologiju imunoloških reakcija organizma u biologiji imunog odgovora. U Poglavlju o komplementu bave se opisom i ulogom ovih medijatora koji potiču iz plazme, a neophodni su u aktivaciji imunološke kaskade koju mogu da pokrenu supstance oslobođene iz mikroorganizma, označenih od C1 do C9 i detaljnim opisom alternativnog, klasičnog i properdinskog puta aktivacije komplementa.
Dalje autori ne zaboravljaju da detaljno opišu komponente 4 kaskade proteolitičkih enzima kao što su sistemi koagulacije, fibrinolize, kininskog puta kao i ranije spomenutog komplementa. Ovdje se autori zadržavaju na opisu komponenti ćelijskog sistema pa detaljno opisuju građu i ulogu leukocita odnosno iz njih nastalih polimorfonuklearnih ćelija i mononuklearnih ćelija, zatim ulogu mastocita, monocita (makrofagi) te prirodnih ćelija ubica (eng. NK- natural killer).
Dalje se u tekstu objašnjava uloga antitijela i sekvenci komplementa, antitijela i fagocitoze antitijela, antitijela i ćelijske citotoksičnosti, odnosa antitijela sa mastocitima i bazofilima, do detalja objašnjava imuni odgovor u kome posreduju ćelije (ćelijski odgovor-limfociti) uključene u ćelijske odgovore, kao i citotoksične T-ćelije nastale od CD8 ćelija i inflamatornih Th1 ćelija koje oslobađaju citokine. One dospijevaju u područje zapaljenja procesom sličnim onom koji je opisan za neutrofile i makrofage zahvaljujući interakciji između adhezivnih molekula na endotelnim ćelijama i limfocitima kao i privlačenju (hemotaksija) ka mjestu zapaljenja koje izazivaju hemokini.
Autori daju kompletan opis aktivacije citotoksične T-ćelije koje su odgovorne za ubijanje intracelularnih mikroorganizama poput virusa. Kada virus inficira ćeliju organizma, postoje dva aspekta imunog odgovora u razvoju. Prvi korak je ekspresija na ćelijskoj površini peptida nastalih od patogena u kompleksu sa molekulima MHC.
Drugi korak je prepoznavanje kompleksa peptid-MHC od strane specifičnih receptora na citotoksičnim (CD8+ T-ćelijama). Sličan proces je i kod CD4+ T-ćelija. Citotoksične T-ćelije zatim uništavaju ćeliju inficiranu virusom programirajući je da podlegne apoptozi. Za ubijanje ćelije može da bude neophodna saradnja sa makrofagima. Dalji proces nastaje u saradnji CD4+ Th1 ćelije koje aktiviraju makrofage. Aktivirane CD4+ Th1 ćelije oslobađaju citokine koje aktiviraju makrofage da ubiju ove intracelularne patogene. Među izlučenim citokinima nalazi se i IL-12 koji je odgovoran za efekt pozitivne povratne sprege koja pokazuje i pokreće razvoj novih Th1 ćelija.
U Opštem dijelu autori se posebno bave trenutno najsavremenijim medijatorima imunih reakcija, citokinima i govore da je termin "citokini" vrlo širok i generalno se odnosi na proteinske ili velike peptidne medijatore koji oslobađaju ćelije imunog sistema.
Autori identifikuju i klasificiraju podjelu više od 100 različitih citokina. Superfamilija citokina obuhvata:
• Interleukine
• Hemokine
• Interferone
• Faktore stimulacije rasta kolonija
• Faktore rasta i faktore nekroze tumora.

Autori opisuju da pored njihovog direktnog dejstva na ćelije, neki citokini indukuju stvaranje drugih citokina (stvarajući amplifikacionu kaskadu), neki indukuju receptore za druge citokine, a neki stupaju u sinergističke ili antagonističke interakcije sa drugim citokinima. Citokini su često upoređivani sa složenim jezikom signala, kod koga je konačan odgovor jedne ćelije određen velikim brojem različitih poruka istovremeno primljenih na njenoj površini.
U literaturi se mogu naći različite klasifikacije citokina, kao i mnoštvo dijagrama koji prikazuju složene mreže citokina pri interakcijama sa različitim ciljnim ćelijama i međusobnim interakcijama. Radi lakšeg razumijevanja autori svrstavaju citokine u dvije glavne grupe:
• One uključene u indukciju imunog odgovora
• One uključene u efektornu fazu imunog/zapaljenskog odgovora, koje ćemo sada razmotriti.

Citokini efektorne faze obuhvataju kako proinflamatorne, tako i antiinflamatorne peptide. Proinflamatorni citokini – Ovi citokini učestvuju u akutnim i hroničnim zapaljenskim reakcijama i procesima reparacije. Glavni proinflamatorni citokini su TNF-. i IL-1. Oni se oslobađaju iz makrofaga i mnogih drugih ćelija i mogu da započnu kaskadu sekundarnih citokina, između ostalih i hemokina. Različiti faktori rasta citokina (npr. faktor rasta porijeklom iz trombocita, fibroblastni faktor rasta, vaskularni endotelni faktor rasta)
važni su u procesima popravke i uključeni su u hronično zapaljenje.
Antiinflamatorni citokini – Ovdje spadaju oni citokini koji inhibiraju neke aspekte zapaljenske reakcije. U ovu grupu spadaju TGF-ß, IL-4, IL-10 i IL-3. Oni mogu da inhibiraju stvaranje hemokina, a posljednja tri mogu da inhibiraju odgovore posredovane Th1 ćelijama, tj. odgovore onih ćelija čija je neodgovarajuća aktivacija uključena u nastanak nekoliko oboljenja.

U daljem tekstu autori se bave detaljnim opisom hemokina i njihove uzročne povezanosti sa neodgovarajućom ekspresijom receptora.
Smatra se da su promjene ili neodgovarajuća ekspresija receptora za hemokine povezane sa nastankom multiple skleroze, nekih oblika kancera, reumatoidnog artritisa i nekih kardiovaskularnih bolesti. Poznato je da su promjene sistema hemokina prisutne u nekim virusnim infekcijama u kojima virusi (kao npr. virus herpesa, citomegalovirus, poksvirus i članovi familije Retroviridae) mogu da iskoriste ovaj sistem da sruše odgovor domaćina. Pokazano je da brojni virusni proteini imaju ovu sposobnost: neki tako što oponašaju hemokine ili receptore za hemokine domaćina, neki tako što djeluju kao antagonisti hemokinskih receptora, a neki tako što se ponašaju kao faktori rasta i angiogeni faktori.
Najsnažnija eksploatacija hemokinskog sistema domaćina je ona od strane HIV virusa, uzročnika AIDS-a. Ovaj virus u svojoj ovojnici sadrži protein (gp 120) koji prepoznaje i veže se za CD4 molekul na T ćelijama, a pored njega, veže se i za hemokinski receptor, koji ima ulogu koreceptora za vezivanje virusa. Ova interakcija dozvoljava penetraciju virusa u T ćeliju.
O inteferonima se govori podrobnije u daljem tekstu, dok se o faktorima stimulacije rasta kolonija govori u poglavlju o citokinima.
Postoje tri klase interferona, označene kao IFNa, IFNb i IFNg. Poznata je činjenica da IFN. nije jedna supstanca već familija od približno 20 proteina sa sličnim dejstvima.
IFNb i IFNg. imaju antivirusnu aktivnost, dok IFN. posjeduje i izvjesnoj mjeri i antitumorsko dejstvo. Oba se oslobađaju iz virusom zaraženih ćelija i aktiviraju antivirusne mehanizme u susjednim ćelijama.
IFNa ima ulogu u indukciji Th1 odgovora.

U Poglavlju: "Imuni odgovor organizma na šok, traumu i sepsu" autori na osnovu sopstvenog iskustva valoriziraju da promjene imunih parametara kod pacijenata nakon traume, šoka ili opsežnih operativnih zahvata su evaluirane kroz procjenu funkcije celularnih i humoralnih medijatora i uopšte humoralnim odgovorom organizma u širem smislu riječi na postojeća zbivanja. U taj humoralni odgovor organizma uključeni su hipofiza, nadbubreg, tiroidna žlijezda, bubreg i jetra. Interleukin IL-1, IL-6 koji se oslobađaju u toku inflamatornih imunoloških procesa stimuliraju oslobađanje prostaglandina i katelohamina.

U Poglavlju: “Molekularna imunogenetika“ autori potenciraju i definišu molekularnu imunogenetiku kao modernu naučnu disciplinu koja se bavi izučavanjem molekularne osnove imunog sistema, odnosno gene koji kodiraju odbrambene imunoglobulinske proteinske komplekse ili antitijela, tj. gene koji kodiraju receptore T limfocita. Određene specifične mutacije imunoglobulinskih gena (Ig-gena) uzrokuju poremećaj u imunom sistemu a također mogu biti osnov za nastanak određenih bolesti (limfoidni tumori) čije dijagnosticiranje i terapija su izuzetno potpomognute korištenjem vrhunskih dostignuća molekularno-bioloških metoda. Unutar DNA svake ćelije postoji određeni ograničeni broj informacija a ona je opet sposobna da sintetiše antitijela ogromne receptorske raznolikosti, pa je bilo sasvim opravdano pitanje kako je to uopće moguće. Odgovor na to pitanje dala je molekularna biologija. Za to je odgovoran specifični genetički mehanizam rekombinacije i somatskih mutacija gena odgovornih za kodiranje komponenti antitijela i receptora T limfocita. Međutim, tokom tih složenih procesa tzv. izotipskog prekopčavanja, može doći i do greške što može u krajnjem slučaju uzrokovati nastanak limfoidnih tumora. Izuzetno je intersantna molekularna osnova onkogeneze i normalnog rasta limfoidnog tkiva.

U Dijelu broj 2. autori se bave problematikom autoimunih bolesti, prije svega sistemnim lupusom, reumatoidnim artritisom i Sjögrenovim sindromom. Autori definišu ova oboljenja koja su po prirodi autoimuna i daju činjenice za temeljito razumijevanje etiopatogeneze, imunoreakcija za ova oboljenja. Danas se zna da su to hronične sistematske upalne bolesti autoimune etiologije u kojoj se smjenjuju faze remisije i egzacerbacije. Sa patogenezom ovih bolesti oni opisuju autoantitijela koja učestvuju u njima uz posljedično niske vrijednosti pojedinih komponenata komplementa u serumu. Autori dalje navode mogućnosti seroloških testova i imunofluorescentne tehnike bojenja tkiva, sigurne dijagnostike za uspostavljanje dijagnoze ovih bolesti. Dalje se u tekstu navode najsavremeniji protokoli imunosupresivne terapije ovih hroničnih bolesti. Od velikog je značaja i procjena dužine i težine bolesti odnosno prognoza bolesti na osnovu sopstvenog iskustva i podataka najnovijih literaturnih izvora u savremenoj medicini.

U Dijelu broj 3. koja se odnose na područje kliničke imunologije autori detaljno obrađuju te bolesti prema užim specijalnostima. U Poglavljima se opisuju alergijske bolesti a u njima se obrađuje udio nasljeđa, atopije koje je odgovorno za njihovo nastajanje. Pored toga detaljno su opisane alergijske bolesti u djece sa isticanjem savremenih mogućnosti za njihovo liječenje.
Vrlo detaljno autori opisuju Poglavlje o Sarkoidozi koje je i ujedno najveće pojedinačno Poglavlje u knjizi, sa 81 stranom. U tom Poglavlju autori su sistematski opisali uvod i historijat sarkoidoze, epidemiologiju i etiologiju sarkoidoze, imunologiju i patogenezu sarkoidoze, genetiku, klasifikaciju sa posebnim osvrtom na posljedice koje ova bolest izaziva na pluća, srce, oči, kožu, CNS-u, sarkoidozi kostiju, sarkoidozi kod djece,
terapijski pristup sarkoidozi i prognozu ove bolesti.
U Poglavljima: Tumorska imunologija, Endokrina imunologija, Imunohematologija, Imunonefrologija, Imunogastroenterologija, Neonantalna imunologija, Imunologija reprodukcije, Imuni aspekti kardiovaskularnog sistema i Imunološki aspekti neuroloških bolesti, Imuni aspekti dermatooških oboljenja su iznesena najnovija dostignuća u pogledu etiopatogeneze, rane dijagnostike i terapijskih mogućnosti tih bolesti u pojedinim organima i sitemima.

U Dijelu broj 4. autori se bave problematikom imunih aspekata, transplantacijom organa, podudarnosti tkivnih antigena (HLA tipizacija), imunosupresivnom terapijom i protokolima za bubrežnu transplantaciju, historiju transplantacione imunologije te transplantacijom bubrega kod djece i odraslih, pankreasa, pluća i kostiju.
U Poglavlju Historija transplantacije izložen je opsežan pregled razvoja rješenja i uslova za bezbjednu transplantaciju, od njenih početaka do danas. Ovo je, kako se navodi, zadivljujuća priča o modernoj imunobiologiji, koja je promijenila, a i nastaviće da mijenja ishod brojnih patoloških stanja i procesa.
Osnovni cilj transplantacije, kako je istaknuto u zaključku ovog poglavlja, je da se pacijentu omogući aktivan i sretan život, umjesto prerane smrti od fatalne bolesti vitalnog organa. Zahvaljujući velikom napretku cjelokupne medicine, posebno transplantacione imunologije, presađivanje organa je omogućilo smanjenje smrtnosti i enormnih izdataka društva.
Transplantaciona imunobiologija – prvo je data definicija aloimuniteta, a potom izložen pregled aktivacije, efektora i regulatornih faza aloimunog odgovora, u čijem centru je T limfocit.
Glavni sistem histokompatibiliteta - MHC i tipizacija tkiva – Detaljno je obrađen ovaj sistem, od koga zavisi opstanak ili odbacivanje presađenog tkiva ili organa i tipizacija tkiva, metoda za detekciju antigena koji su dio HLA sistema (humani limfocitni antigen).
Imunosupresivni lijekovi i protokol za bubrežnu transplantaciju – Istaknut je najveći značaj unaprijeđenja ove terapije za, kako je navedeno, dramatičnu evoluciju transplantacije, od eksperimentalnog kurioziteta do vodeće metode u liječenju terminalnog stadija renalne bolesti.
U nastavku slijedi obrada imunosupresivnih agenasa koji u kliničku upotrebu ulaze od 1960-tih godina, počev od azatioprina (Imuran) i steroida, preko ciklosporina, monoklonalnih i poliklonalnih antitijela, zatim tacrolimusa i sirolimusa, do everolimusa i konačno mikrofenolat mofetila (MMF), koji je u upotrebi od sredine 1995. godine.
Etička pitanja legaliteta u bubrežnoj transplantaciji – U najkraćem, to se odnosi na opravdanost korištenja ljudskog tkiva koje se ozljeđuje, uništava ili degradira, ako je to poduzeto u terapijske svrhe, zatim za medicinski tretman, medicinsko uvježbavanje i ostale svrhe koje doprinose ovom tretmanu, ako je tkivo odstranjeno sa pristankom davaoca ili procedurom koja pruža jednaku zaštitu, i konačno, postojanje snažnih argumenata protiv komercijalnog dobivanja i isporuke ljudskog tkiva za medicinske i naučne svrhe, uz
napomenu autora da ponekad mogu postojati opravdanja i za ovakvu upotrebu.
Živi davaoci i davaoci sa lijesa – posvećeno je glavnom problemu transplantacije, nedostatku odgovarajućih organa uz imunobiološke probleme kako od živog davaoca tako i sa kadavera.
Evaluacija primaoca bubrežnog transplantata – Početak evaluacije podrazumijeva utvrđivanje i klasifikaciju uzročne bolesi koja je dovela do terminalne renalne insuficijencije, koju transplantacioni tim, kako je istaknuto, mora izvršiti detaljno.
Lista ovih oboljenja, kako je navedeno, znatno se promijenila u posljednjih dvadesetak godina, tako da je na prvom mjsetu dijabetes melitus, zatim hipertenzija, glomerulonefritis, pijelonefritis, renalna kalkuloza, a rjeđe policitoza, kongenitalne anomalije, nefroskleroza, intoksikacije, endemska nefropatija.
U nastavku su navedene indikacije za bubrežnu transplantaciju, te nabrojani uži kriteriji pretraga, zatim neophodne i dodatne pretrage za primaoca, s ciljem isključenja i minimiziranja mogućih, posttransplantacionih komplikacija.
Na kraju Poglavlja je istaknut stav da se transplantacija živog organa treba odrediti za svakog primaoca, a nakon detaljnog upoznavanja potencijalnog davaoca sa rizicima i prednostima, uz njegov pristanak, otpočeti njegovu evaluaciju.

U posljednjem Dijelu broj 5 ove knjige autori obrađuju vrlo važan segment korištenja i interpretacije kliničko-laboratorijskih imunoloških testova. Oni do detalja obrađuju i opisuju korištenje tehnike, identifikacije normalnih T i B ćelija te korištenje tekuće citometrije i postupaka za testiranje imuniteta u kome učestvuju ćelije ili određene funkcije.
Dalje se u knjizi opisuju načine testiranja kože na određeni alergen i metodu stimulacije limfocita periferne krvi in vitro sa fitohemaglutininom ili alogenim limfocitima (mješana limfocitna kultura-MLC).
Poslije ovog dijela opisani su testovi odnosno laboratorijske metode za procjenu autoantitijela koja prate autoimuna oboljenja kao što su hemaglutinacija prethodno tariranih eritrocita, radioimuna precipitacija, imunofluorescentna mikroskopija, fiksacija komplementa.
Pri kraju Dijela o imunološko laboratorijskim metodama daju se na vrlo konkretan način metode koje se koriste u evaluaciji atopijskih bolesti kao što su radioalergosorbentni test (RAST), poređenje ovoga radioalergenosorbentnog testa sa drugim dijagnostičkim testovima atopije te na kraju opisuju radioimunosorbentni test (RIST) i njegov značaj u svakodnevnoj kliničkoj praksi.
Autori opisuju imunohemijske tehnike korištene za otkrivanje, mjerenje i razlikovanje sadržaja antigena i antitijela u serumu i drugim tjelesnim tekućinama koje se baziraju na interreakciji između antigena i antitijela.Sve imunohemijske reakcije su visoko osjetljive, reproduktivne i relativno jednostavne za primjenu. U kliničkim laboratorijama su u većini primijenjenih tehnika, antitijela radni reagens za kvalitativnu i kvantitativnu analizu antigena u uzorku.
Biosenzori se bave posmatranjem interreakcija između antitijela i antigena te se mogu zvati još i imunosenzori. Slično konvecionalnim imuno analizama, ovi uređaji su bazirani na principima imunoanalize “čvrste” faze, gdje se imobilizira ili antigen ili antitijelo na površini bio(imuno) senzora. Veoma je širok spektar analiza koji se detektuje i mjeri imunosenzorima: npr. markeri. Medicinski procesi povećali su primjenjivost analiza, veću i bržu prolaznost kao rezultat automatizacije i mogućnosti izvođenja imuno analiza u neposrednoj blizini pacijenta pored njegovog kreveta.

Mišljenje o rukopisu
Udžbenik Klinička imunologija sistematski obrađuje savremena dostignuća na polju osnovne i kliničke imunologije, etiopatogenezu nastanka bolesti koje imaju za posljedicu pojavu imunoloških bolesti sa tendencijom da se simptomi otkriju što ranije i počne sa liječenjem kako bi se prevenirala destrukcija organskih sistema i tkiva u što je moguće ranijoj fazi bolesti.
Poglavlje o transplantaciji organa, jedno od obimnijih poglavlja ove knjige, osvijetljeno ne samo sa medicinskog nego i sa etičkog aspekta, te poteškoće u ovoj oblasti sa kojom se susreću učesnici u ovom timu u pripremi davaoca organa i bolesnika za transplantaciju, čini dodatni kvalitet ove knjige.

Poslije svakog Poglavlja ove izvanredne knjige citirana je je relevantna i savremena literatura koja obuhvata značajan broj savremenih referenci, dakle ono najvažnije što je danas o ovom problemu napisano u svijetu i kod nas. Budući se u ovoj oblasti veoma često i brzo otkrivaju novi podaci, korištena literatura obuhvata najnovije reference kao i temeljnu literaturu iz ove oblasti. To omogućuje zainteresovanoj čitalačkoj publici da za svaki imunološki problem može naći najbolje podatake, koji će im omogućiti da otkriju puteve ka širenju svog znanja.

Zaključak i ocjena
Rukopis "Klinička imunologija" autora Prof. dr. Jasenka Karamehića i Prof. dr. Zehre Dizdarević i saradnika, zadovoljava kriterijume univerzitetske knjige te u potpunosti ispunjava zahtjeve nastavno-naučne literature iz oblasti imunologije. Autori su se prihvatili veoma teškog zadatka da obimnu i veoma složenu materiju imunoloških procesa objasne na veoma detaljan i veoma prihvatljiv i potpuno razumljiv način, uvodeći čitaoca postepeno od temeljnih znanja u bazičnoj imunologiji, ka kliničkim manifestacijama pojedinih bolesti,
dijagnostikovanju i liječenju bolesti u što je moguće ranijem stadijumu bolesti, prije nego je došlo do strukturnih promjena zahvaćenih organa i tkiva. Uspjeli su suptilne procese imunološkog odgovora, kao i njegove poremećaje približiti čitaocu tečnim i razumljivim jezikom i objasniti komplikovane procese imunoloških zbivanja u organizmu. Izneseni podaci zadiru u molekuralnu strukturu pojedinih sastojaka imunološkog odgovora, zatim u klinički značaj pojedinih sastojaka i reakcija koje se odvijaju u organizmu kako u normalnim procesima odbrane organizma tako i u pojedinim bolestima, dijagnostičke mogućnosti pojedinih tehnika dokazivanja ovih komplikovanih poremećaja i mogućnosti liječenja pojedinih bolesti.

U ovom udžbeniku su učestvovali vrhunski stručnjaci i odlični pedagozi koji su ovu sofisticiranu građu jednim pristupačnim stilom uspjeli da približe širokom auditorijumu, specijalistima iz svih oblasti medicine, kao i farmaceutima, stomatolozima, veterinarima, biolozima i studentima na dodiplomskim i postdiplomskom studiju. Sa druge strane nastavnici i saradnici će dobiti rukopis koji će im olakšati nastavu i praktične vježbe.

Knjiga je prvenstveno namijenjena onim stručnjacima iz medicine koji se bave kliničkim implikacijama poremećenog imunološkog odgovora. Međutim, kako je imunologija kao i farmakologija, posebno klinička, povezana sa svim oblastima medicine ona će biti vrlo značajna za sve profile studenata na dodiplomskom studiju kao i na postdiplomskoj nastavi iz svih oblasti medicine te je toplo preporučujem zainteresovanim čitaocima.

Zadovoljstvo mi je da mogu preporučiti ovaj rukopis za objavljivanje kao univezitetsku literaturu.

Tuzla, januar 2007. godine
Prof. dr. sci. Hajrija Selesković – vanredni profesor.