6^th International Congress of the WIAMH

Tuzla, Bosnia and Herzegovina, August 13 - 15, 1999.

RAZVOJ PSIHIJATRIJSKE SLUŽBE U BOSNI I HERCEGOVINI – AD AZILANTSKIH INSTITUCIJA DO SOCIJALNO-PSIHIJATRIJSKOG PRISTUPA

I. CERIĆ, O. SINANOVIĆ, S. LOGA, L. ORUČ

Historijat moderne psihijatrijske službe u Bosni i Hercegovini je relativno kratak. Prva psihijatrijska ustanova otvorena je 1894. god., u bivšoj Vakufskoj bolnici u Sarajevu, a 1907. god. u krugu Zemaljske bolnice otvoreno je novoizgrađeno psihijatrijsko odjeljenje sa 113 postelja.

U vremenu između dva svjetska rata broj postelja za psihijatrijske bolesnike se nije povečavao, niti je bilo značajnijeg napretka psihijatrijske službe, a psihijatrijsko odjeljenje Opće državne bolnice “Koševo” u Sarajevu je ostalo sve do 1948. god. jedina psihijatrijska institucija u cijeloj Bosni i Hercegovini.

Od tog vremena se psihijatrijska služba intenzivno razvija, tako da je pred rat, psihijatrijska služba bila organizovana po slijedećim principima:

1. U okviru većine domova zdravlja, postojale su psihijatrijske ordinacije u kojima su radili neuropsihijatri i medicinske sestre, a konsultanti su bili psiholozi i socijalni radnici. Psihijatrijska služba u domovima zdravlja je radila u najužoj vezi sa primarnom zdravstvenom službom i bavila se tretmanom psihotičnih i nepsihotičnih poremećaja. Preventivnim aktivnostima poklanjalo se vrlo malo pažnje, a uloga zajednice u unapređenju mentalnog zdravlja je bila gotovo potpuno zanemarena.
2. U okvirima općih bolnica, na teritoriju Bosne i Hercegovine, uspostavljana su neuropsihijatrijska odjeljenja koja su tretirala akutne psihotičke i druge poremećaje u određenom kratkom periodu.
3. Na teritoriji Bosne i Hercegovine istovremeno su postojale i velike psihijatrijske bolnice (Sokolac, Jagomir, Domanovići) i jedna psihijatrijska kolonija (Jakeš kod Modriče), koja je u svom sastavu imala klasičnu psihijatrijsku bolnicu za dugotrajno ležeće psihijatrijske bolesnike, veoma razvijene okupacionu i radnu terapiju, heteroporodični smještaj bolesnika u seoskim domaćinstvima u okolnim selima (Garevac, Jakeš). Psihijatrijske bolnice su imale u prosjeku po 300 teško oštećenih bolesnika, dok je Jakeš kod Modriče imao na tretmanu između 800 i 1000 klijenata.
4. Tretman alkoholizma i ovisnosti od droga se odvijao preko zavoda za liječenje alkoholizma i drugih ovisnosti i Centar za liječenje narkomanija, Psihijatrijske klinike u Sarajevu. Primarna i tercijerna prevencija alkoholizma se obavljala u okviru 120 klubova liječenih alkoholičara.
5. Teže mentalno retardirane osobe su tretirane u posebnim institucijama sistema socijalne zaštite, a lakše mentalne retardacije su tretirani i rehabilitovani u vlastitim porodicama i educirani su ubrojnim specijalnim školama.

Prema podacima Republičkog zavoda za zdravstvenu zaštitu Sarajevo, o stanju neuropsihijatrijskih službi u BiH, na dan 31.12.1991. god.: ukupan broj specijalista neuropsihijatara je bio 2337, ukupan broj ljekara na specijalizaciji iz neuropsihijatrije 56, zdravstvenih radnika sa višom stručnom spremom 100, zdravstvenih radnika sa srednjom stručnom spremom 897, sa nižom 36, dok je ukupan broj postelja bio 2822.

Prvih mjeseci agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu, došlo je do teških poremećaja u svim oblastima života. Naročito teške reperkusije ratnih dejstava i razaranja odrazile su se na psihijatrijske službe, odnosno na psihijatrijske bolnice i bolesnike. Psihijatrijske bolnice Jagomir i Domanovići su zatvorene. Brojni bolesnici, koji su u ovim ustanovama proveli deset i više godina, iznenada su se našli bez ikakve pomoći i nadzora. Pojedini su nestali bez traga, a neki ranjeni ili ubijeni.

Od samog početka rata, najteža situacija u Bosni i Hercegovini bila je u Sarajevu, ne samo zbog neprestanog granatiranja i razaranja grada, ranjavanja i i ubijanja građana, nego i zbog izuzetnih pogoršanja životnih prilika, usljed nedostatka hrane, vode, električne energije i svih drugih neophodnih uslova za život. Od samog početka, pa do samog kraja rata, jedina psihijatrijska institucija koja je funkcionisala bez prekida, bila je Psihijatrijska klinika. Najveći broj protjeranih psihijatrijskih bolesnika bolnice u Jagomiru, bilo je smješteno na malom prostoru ove klinike.

Sagledavši situaciju na samom početku rata, raspoloživi psihijatrijski kadar je bio raspoređen po mjesnim zajednicama i kolektivnim smještajima u cijelom gradu pod opsadom.