REGISTAR MALIGNIH NEOPLAZMI NA PODRUČJU TUZLANSKOG KANTONA
Ferković V, Mehinović N.
Zavod za Javno zdravstvo Tuzlanskog kantona Ministarstvo zdravstva Tuzlanskog kantona Medicinski fakultet Univerziteta u Tuzli, Tuzla, Bosna i Hercegovina

UVOD

Maligne neoplazme su globalni problem čovječanstva, a u porastu su na području Tuzlanskog kantona. Problem malignih neoplazmi, dodatno opterećuju: ugroženi ekosistem, stalna migracija i pad životnog standarda stanovnika, negativni stilovi života, stres, neujednačeni stepen ranog otkrivanja bolesti i otkrivanje bolesti u kasnoj fazi, preživljavanje oboljelih i visoki troškovi liječenja. Brojni individualni i grupni faktori rizika, uz nedostatak Nacionalnog registra za maligne neoplazme, usložnjavaju probleme stanovnika i zdravstvenog sistema naše zemlje.

Očekujući da će svaki treći stanovnik Evrope oboljeti od nekog oblika maligne neoplazme (Babuš, 1997), urađeno je retrospektivno istraživanje morbiditeta i mortaliteta od malignih neoplazmi u predratnom (1986.-1991. godine) i posljeratnom periodu (1996.-1999. godine), na području Tuzlanskog kantona. Prosječna predratna stopa mortaliteta iznosila je 77,1/100.000 stanovnika, a posljeratna 72,6/100.000 stanovnika Tuzlanskog kantona. Bolnička prevalenca iznosila je 1987. godine 308/100.000, a 1996. godine 331/100.000 stanovnika. U posljeratnom periodu rastu stope bolničke prevalence kod primarnih lokaliteta: kože (za +10,7/100.000 stanovnika), pluća (za +9,8/100.000 stanovnika) i ženskih spolnih organa (za +7,6/100.000 stanovnika).

Eksperti javnog zdravstva sa područja Tuzlanskog kantona, svjesni težine zdravstvenog problema, započeli su aktivnosti na formiranju Registra malignih neoplazmi. Nosilac aktivnosti bio je Zavoda za javno zdravstvo Tuzlanskog kantona. Ovom izazovu su se pridružili zdravstveni radnici Univerzitetsko kliničkog centra u Tuzli, Opće bolnice u Sarajevu i bolnički kapaciteti u Gračanici i Brčko-Distriktu. Projektne aktivnosti podržao je Fond Otvoreno Društvo BiH - SOROŠ, tokom 2000. godine. Nosioci Projekta osnovnog zdravstva u FBiH (Sarajevo, april 2002.), ocjenili su Registar malignih neoplazmi Tuzlanskog kantona kao "jedan od najuspješnijih pilot projekata, u kojem je obrađeno 1588 pacijenata (2000)".

Registar malignih neoplazmi Tuzlanskog kantona je postao razvojna multidisciplinarna aktivnost cijelog područja. Ovaj iskustveni izazov funkcioniše na bazi: svjetskih epidemioloških i kliničkih standarda kvatiteta u kontroli i nadzoru oboljelih (Radovanović, 2001); Ciljevima "Zdravlja za sve u 21st" i Odluke o utvrđivanju Programa statističkih istraživanja za FBiH ("Sl.novine FBiH broj 32/98").
Cilj nam je prezentirati prve preliminarne rezultate iz Registra malignih neoplazmi Tuzlanskog kantona sa: incidencom, prevalencom, mortalitetom, kumulativnom incidencom i kumulativnim mortalitetom, preživljavanjem i potencijalno izgubljenim godinama života, za period 2000., 2001. i 2002. godine. Naša iskustva čine naučno utemeljen izazov za postavljanje jedinstvenog Nacionalnog Registra malignih neoplazmi BiH, razvoj modela zakonodavstva i prevencije ovog zla u 21. stoljeću.

RAZRADA TEME

Prvi preliminarni rezultati Registra malignih neoplazmi Tuzlanskog kantona prezentiraju 3715 registrovanih novootkrivenih pacijenata u periodu 2000.-2002. godine. Incidenca malignih neoplazmi je stabilna i kretala se u vrijenostima 211,79/100.000 (2000); 220,58/100.000 (2001); 219,71/100.000 (2002). Prevalenca malignih neoplazmi je u porastu a kretala se u vrijednostima 274,72/ 100.000 (2000); 476,32/100.000 (2001); 619,72/100.000 (2002). Sa stabilnom incidencom i porastom prevalence očekivali smo veći broj oboljelih u radno-aktivnoj životnoj dobi, te muškaraca uz produženje godina preživljavanja.

Stope incidence rastu kod muškaraca, a odnos muškarci/žene se kreće: 1,32% (2000); 1,38% (2001); 1,75% (2002). Stope prevalence su stabilnije kod muškaraca, a odnos muškarci/žene se kreće: 1,18 (2000); 1,25 (2001); 1,32 (2002). Porast novootkrivenih slučajeva malignih neoplazmi kod muškaraca potvrđen je kumulativnim incidencama (CI) u starosti <65 godina i <75 godina. Naročito je CI rasla u starosti <75 godina, 15,9% (2000); 17,7% (2001); 22,5% (2002). CI <75 godina naročito raste kod muškaraca, s toga su istraživani i vodeći primarni lokaliteti kod oba spola i prema starosnim grupama, te petogodišnji mortalitet (Rothman i sar., 1992).

Mortalitet je u porastu, a predpostavlja se da nestabilna populacija (1998 i 1999) uzrokuju nesigurne stope mortaliteta, te su ove godine izostavljene iz daljeg epidemiološkog istraživanja. U periodu 1998. - 2002. godine stope mortaliteta su se kretale: 71,17/100.000 (1998); 76,67/100.000 (1999); 109,69/100.000 (2000); 107,69/100.000 (2001); 119,02/100.000 (2002). Monitoring ukazuje na porast incidence što se može pripisati uvođenju Registra na područje Tuzlanskog kantona.

Mortalitet od malignih neoplazmi raste (u petogodišnjem periodu), a njegovo % učešće u ukupno umrlim iznosi 16,27% (1998); 18,20% (1999); 19,66% (2000); 19,71% (2001); 19,80% (2002), što se pripisuje kvalitetnijem monitoringu specifičnog mortaliteta. Preživljavavanje oboljelih od malignih neoplazmi je značajno u intervalu od godine dana, naročito u 2001. godini (P<0,05). Pod predpostavkom da su umrli trebali živjeti 75 godina, proračunate su potencijalno izgubljene godine života i iznose u trogodišnjem prosjeku oko 11 izgubljenih godina po umrlom pacijentu.

Porast incidence, prevalence i mortaliteta, zahtijevao je dalja i preciznija epidemiološka istraživanja.
Pošli smo od predpostavke, da vodeće grupe oboljenja sa kasnim stadijima bolesti koreliraju sa kratkim prosječnim preživljavanjem. U daljem istraživačkom procesu obrađene su vodeće maligne neoplazme respiratornih i intratorakalnih organa (23,26%); probavnih organa (19,65%); kože (14,75%); ženskih reproduktivnih organa (9,21%); dojke (7,56%); urinarnog trakta (5,25%) i limfnog tkiva, hematopoetičnih organa i srodnih tkiva (5,22%). Navedene grupe malignih neoplazmi su epidemiološki istraživane prema incidenci i mortalitetu najučestalijih dijagnoza primarnih lokaliteta (Anonymous., 1990).

Porast incidence plućnog karcinoma (42,56/100.000 stanovnika) prati i porast mortaliteta (25,97/100.000 stanovnika) u 2001. godini. Najveća dobno standardizovana stopa incidence za oba spola je u 2002 godini, u starosti <75godina (4,81%) i <65 godina (1,43%). Muškarci značajno obolijevaju od plućnog karcinoma (P<0,05), u odnosu na žene. Navedeni rezultati odgovaraju vrijednostima evropskog prosjeka (Garcia i sar., 1994). Intenzivno umiranje zbog plućnog karcinoma u 2001. godini, naročito u starosti <75 godina (2,10%) i <65 godina (0,83%), razlog je najvišoj standardizovanoj stopi mortaliteta.

Incidenca karcinoma dojke se kretala od 30,39/100.000 (2000); 33,77/100.000 (2001); 23,12/100.000 žena. u 2001., uz visoke stope incidence starosti od 35-64 godine. Predpostavlja se da je ovaj problem i veći jer su registrovani pretežno poodmakli stadiji bolesti, a preventivni skrininzi nisu pozitivna medicinska praksa (Estéve i sar., 1990). Standardizovane stope mortaliteta su najveće u 2000. godini prema CI <75 godina (0,81%) i <65 godina (0,38%) i potvrda su veličine istraživanog problema.

Porast incidence karcinoma cervixa u 2001. godini (15,76/100.000 stanovnika), uz porast obolijevanja u dobi <65 godina upućuju na potrebu hitnog postavljanja sveobuhvatnog programa prevencije. Obolijevanje i umiranje radno-aktivne grupe žena od karcinoma cerviksa predstavlja ne samo zdravstveni nego i ekonomski i socijalni problem. Uspješno primjenjeni programi prevencije karcinoma dojke i cervixa doveli bi do pada incidence i morataliteta, što se već registruje u svijetu.

Incidenca karcinoma prostate je u 2001. godini (10,26/100.000 stanovnika).
Standardizovana stopa incidence je najveća u 2001. godini u starosti <75 godina i iznosi 1,13%. Predpostavlja se da je ovo samo dio poznatog i registrovanog problema, a nepostojeći skrining na karcinom prostate kod muškaraca radno-aktivne životne dobi bi ranije otkrivao bolest, spriečio poodmakle stadije, patnju i mortalitet.

Porast incidence od leukemija, u 2002. godini prati i porast mortaliteta. U istoj godini se registruje i viši mortalitet u mlađoj životnoj dobi (CM <65 godina - 0,05%).

ZAKLJUČAK

Maligne neoplazme na području Tuzlanskog kantona su u porastu, značajni su poodmakli stadiji bolesti, a preživljavanje je značajno u intervalu do jedne godine od otkrivanja bolesti (P<0,05). Kumulativne stope incidence i mortaliteta upućuju na značajno (P<0,05) obolijevanje i umiranje u radnoaktivnoj životnoj dobi. Prosječan broj izgubljenih godina života je oko 11 godina po umrlom. Predlažemo sljedeći akcioni plan:

1. Postavljanje jedinstvenog Registra malignih neoplazmi na području BiH, na naučno utemeljenim iskustvima sa područja Tuzlanskog kantona.
2. Uvođenje nacionalnih standarda kvaliteta preventivnih programa naročito u radno-aktivnoj životnoj dobi.
3. Razvoj modela primarne prevencije malignih neoplazmi u BiH.
4. Uvođenje nacionalnog standarda kvaliteta dijagnostike i terapije, uz alokaciju resursa tamo gdje je problem malignih neoplazmi evidentan.
5. Multisektorijalna kontrola rizika u životnoj i radnoj sredini.

Ponavljamo, da su ovo prvi preliminarni rezultati Registra malignih neoplazmi Tuzlanskog kantona. Svi akteri moraju biti svjesni vlastite odgovornosti i obaveze u očuvanju zdravlja pojedinca i zajednice.
Maligne neoplazme, kao značajan zdravstveni, ekonomski i socijalni problem smanjenju obolijevanja i umiranja od preventibilnih malignih neoplazmi.
Kvalitat zdravstvene zaštite zahtijeva postizanje mjerljivih koristi ishoda što se trasira ovim istraživanjem i akcionim planom.

LITERATURA

1. Anonymous, International Classification of Diseases for Oncology (ICD-O). II edition. Ed: Percy C, Holten V, Muir C. World Health Organization, Geneva; 1990.
2. Babuš V, Bokan S, Borčić B, Dürrigl T, Folnegović-Šmalc V, Gotovac P, Heim I, Hrabač-Žerjavić V, Jukić I, Orehovec Z, Radalj Ž, Roglić G, Strnad M, Šošić Z, Vorko-Jović A. Epidemiologija, III dopunsko I prerađeno izdanje. U: Babuš V. Medicinska naklada, Zagreb; 1997: 31-63.
3. Estéve J, Benhamu E, Croasdale M, Raymond L. Relative survival and the estimation of net survival: elements for further discussion. Stat. Med. 1990; 9:528-538.
4. Garcia YF, Sanchez MR, Del Moral RM, Urutia AC, Valls JG. El cancer en Granade Incidencia y mortalidad. 1988-90. Ed: Garcia CM. Escuela Andaluza de salud publica Granada. 1994.
5. Radovanović Z. Epidemiološki rečnik, IV izdanje. U: Radovanović Z, Last JM. Medicinski fakultet, Beograd; 2001: 54-55.
6. Rothman KJ, Greenland S. Modern Epidemiology. II Edition. Ed: Rotman KJ. Little Brown, Boston; 1992:42.

Summary

REGISTER OF THE MALIGN NEOPLASM IN THE REGION OF THE TUZLA CANTON

The register of the malign neoplasm as the data base for many-year, or life long- follow -up of the ill, is not established in Bosnia and Herzegovina. The problem of malign neoplasm is additionally complicated with: ecosystem in danger, permanent migration, lowered living standard, negative life stiles, stress, unequal degree of early detection of the disease, the disease discovered in the late phase of it, survival of the ill and high expenses of the treatment. The register of the malign neoplasm is an activity of the multi-sectors cooperation in prevention, treatment and registration. Thus, the aim and the purpose of the register, beside the basic one, is continued follow up of: new cases, consequences of the disease, course of the disease, treatment, outcome of the disease, survival of the ill, cost of the treatment and engagement of the health services. The register should follow the risks for the disease.

Public Health Institute of Tuzla canton has been making the hospital registration of the ill with the malign neoplasm since 1988, interrupted in the period from 1992 until 1995. The supposition that, an increase of the malign neoplasm in the Tuzla canton happened in after the war period has been investigated from 1996 on, through the hospital registration of the ill. The Public Health Institute of Tuzla canton did a study during the year 2000 to achieve the aim and the purpose of the register. The SOROS Foundation BiH supported the study. Carriers of the Project of the basic health in federation of BiH (Sarajevo, April 2002) have estimated the Register of the malign neoplasm of Tuzla canton as " one of the best pilot projects, involving 1588 patients (2000.) in University Clinical Center Tuzla, General hospital Gracanica, General hospital Sarajevo and hospital of Brcko District". The register of the malign neoplasm in Tuzla canton has become a developing multidisciplinary activity in the region of Tuzla canton. This experiential challenge is functioning based on: world epidemiological and clinical quality standards for follow up and supervision of the ill. Based on the Goals " Health for all in the 21st century", and the Decision about establishing the Programs for statistic studies for Federation of BiH (" The Official gazette FBiH no.32/98").

The aims of the work:

• To present the first preliminary results of the Register of malign neoplasm in Tuzla canton involving: incidence, prevalence, mortality, cumulative incidence and cumulative mortality, survival and potentially lost years of life for the period 2000, 2001 and 2002 years.
• Proposal for the further activities in accomplishing of the Register of the malign neoplasm in the Tuzla canton.

There is an increase of malign neoplasm in Tuzla canton, with specific emphasis on the late phase of the disease and survival of the ill up to one year. Cumulative grades of incidence and mortality indicate significant appearance of the disease and mortality in the middle age.

Thus, the global needs of the population and the health system are: · I

• Implementation of the unique register of the malign neoplasm in BiH
• Development of law regulation model in BiH
• Comprehensive prevention and education of professionals and population
• Establishing of a modern oncology center for prevention, diagnostics and therapy of malign neoplasm in Tuzla canton.