Home

Bolesti

Dijagnostika

Lijekovi

Radovi

Novosti

Forum

Linkovi

U.S. National Library of Medicine,
8600 Rockville Pike, Bethesda, MD 20894

ISLAMSKA KULTURA I UMJETNOST MEDICINE

Umjetnost kao profesija

Podaci o broju ljekara u srednjovjekovnim islamskim gradovima su oskudni i teško ih je interpretirati. Procjenjuje se da je u Bagdadu 913 g.n.e. (319. po hidžri) bio odnos od 300 pacijenata na jednog ljekara. Bez sumnje da su postojala područja, osobito ruralna gdje nije uopšte bilo formalno obrazovanih ljekara. Za to su postojali mnogi priručnici samopomoći u okrviru opšte medicinske pomoći koji su bili namijenjeni za upotrebu tokom putovanja i kada nije bilo moguće doći do ljekara.

U samom profesionalnom vrhu u smislu prestiža i primanja bili su oni koji su uživali patronat kalife, vladara ili vezira. Ovi položaji nisu bili bez rizika, štaviše, patroni su znali biti čudljivi i nemilosrdni. Vladari su znali da konfiskuju biblioteke ili da uhapse ljekare, a ne jedan ljekar je gubio naklonost odmah nakon neuspjeha liječenja patrona. Neki od najučenijih liječnika bili su odličnici u drugim oblastima, kao teologiji i filozofiji i stekli su slavu i zaradu predajući i pišući u ovim oblastima. Izgleda da su samo najistaknutiji i najuvaženiji dobijali pozicije u bolnicama. Mimo onih koji su uživali privilegije bogataša, čini se da je večina doktora imala primanja kao što su ih imali vlasnici radnji ili trgovci.

Među djelima skoro svih učenih ljekara su anegdote o nevještim ljekarima, šarlatanima i nadriljekarima. Teško je ocjeniti koliko su ozbiljan problem predstavljali šarlatani. Opis i kriticizam nevještih i varalica je često bio dio rasprava o opštim temema medicinske etike. U arapskoj literature, takve deontološke rasprave, koje također naglašavaju ponašanje i obuku dobrih ljekara, bile su dio šireg žanra bolje reći šire oblasti poznate kao adab, posvećene pristojnom društvenom ponašanju. Kako je postojala literature koja se bavila kodeksom ponašanja, javlja se pitanje da li je bio ikakav način primjene i podsticanja tih standarda. Zasigurno nije postojala ujednačenost u obrazovanju i uvježbanosti ljekara. Postojale su porodice ljekara čije obrazovanje je prvenstono bilo unutar porodičnog kruga. Porodica Baktišu je najočigledniji primjer, mada je bilo i mnogo drugih kao npr. porodca Ibn Zuhr koja je imala 5 generacija španskih ljekara, uključujući dvije žene koji su služile na dvoru Abu Jusuf Jakub al-Mansur-a, poznatijeg kao Mula Jakub, trećeg iz dinastije Almuwahida koji je upravljao od 1184 do 1199 (580-595 hidžretske godine). Postojali su i samouki ljekari, ako što je bio Ibn Sina, koji je isticao da je u oblasti medicine samouk, mada je druge nauke naukovao kod učitelja.

Veliki dio pouke iz medicine se sticao učenjem kod privatnih učitelja i njihovom supervizijom ( današnji oblik mentorstva). Neka predavanja su se obavljala u bolnicama, osobito u Bagdadu, kasnije u Damasku i Kajru. Postojale su i medrese, vezane za džamije, koje su nekim studenatima nudile instrukcije iz medicine i drugih dodatnih predmeta kao što je matetematika, mada je islamski zakon - fikh bio u prvenstvenoj žiži interesovanja ovih institucija. Zabilježeno je da je veliki učitelj medicine iz Damaska Al-Dahwar - Muhazabuddin Abdel Rahim bin Ali bin Hamid Al Dimaški (1170-1230) osnovao fondaciju za medresu u kojoj se poučavalo samo u oblasti medicine. Otvaranje medrese je obilježeno značajnom ceremonijom 1231 (628 h), oko mjesec dana nakon smrti Al-Dahwar-a. Kasniji izvori navode da je ova medresa još uvijek postojala 1417.g (820. h), kada je podvrgnuta radovima i opravku. Za života je Al-Dahwar-a služio nekoliko vladara Ejubijske dinastije i administrativno je bio odgovoran za medicinu u oblasti Kajra i Damaska. Obrazovao je i uticao na rad najistaknutijih ljekara Sirije i Egipta u 13 vijeku. uključujući polimata Ibn Nefisa (Alaudin Abu-Hassan Ali ibn Abul-Hazm al-Kuralši al Dimaški rođ 1213.g) /Poznatog po postavci osnovnih principa plućne cirkulacije koje su pripisane Sir William Harvey-u koji ih je postavio tek 3 stoljeća kasnije/. Op prev.
Sa tako raznolikim sistemom edukacije, nastavni plan i obuka ljekara nije bila potpuno ujednačena, standardizirana ili kontrolirana. U određenim oblastima rad medicinske profesije je nadgledao Glavni ljekar (ra'is al-atibba') i Inspektor javnih usluga (muhtasib). Znamo jako malo o stvarnim dužnostima Glavnog ljekara. Dotle o radu (muhtasib) tj. Inspektora javnih servisa znamo mnogo više. Neke od njegovih odgovornosti uključuju nadgledanje ispravnosti primjene mjera i vaga, zahtjev za odgovarajućim čišćenjem ulica, osiguranje snabdijevanjem čistom vodom, proglašavanje trošnih kuća neupotrebljivim i slične aktivnosti koje su varirale obzirom na lokalitet. Ispisani su brojni priručnici, kao npr upute za Inspektora u vršenju njegovih dužnosti. Do 12. st. oni su obuhvatali samo medicinsku profesiju, a nakon toga su bili u vezi sa lijekovima, težinskim i dužinskim mjerama. Tokom vladavine Salahudina, doktor po imaneu Al-Šejzari koji je radio u Alepu je napisao priručnik u kom su razmotreni značajni detalji nadgledanja medicinske zajednice. Prema ovom priručniku, Inspektor je ljekarima trebao ukazati na Hipokratovu zakletvu. Očni ljekari su trebali biti kvalificirani prema knjizi Deset rasprava o oku koju je napisao Hunejn ibn Ishak, hirurzi su bili testirani arapskim prijevodom hirurškog dijela Grčke medicinske enciklopedije koju je oko 642 g. u Aleksandriji napisao Pol iz Egine (Paulus Aegineta), te posebnom knjigom Galena. Kasniji priručnici su ponavljali ove zahtjeve. Imamo malo podataka o intezitetu i ujednačenosti izvođenja ove prakse ispitivanja.
Postoje tvrdnje da su ljekarima u srednjevjekovnom islamskom svijetu, nakon završetka njihove edukacije odobravane licence (idžazah)- idžazetname.

Postoje pojedinačni primjeri učenika koji su dobijali potpisane izjave da su uspješno pročitali i ovladali određenom studijom ili raspravom. Nacionalna biblioteka medicine ima jedan od ovih rijetkih dokumanata. Certifikat je napisan na kraju komentara Hipokratove rasprave "O prirodi čovjeka", od strane ljekara iz Damaska Ibn Nefisa koji je veliki dio života proveo u Kajru i tu postao "Glavni ljekar", tu je i umro zavještajući svoju kuću sa bibliotekom tek napravljenoj Mansuri bolnici. Svjedodžba se pojavljuje na kraju manuskripta sa Ibn al Nefis-ovim rukopisom i s tekstom koji slijedi:
"U ime Allaha koji određuje sudbinu. Mudri, učeni, odlični šejk Šems al Dawla abu al Fadl ibn al šejk Abi al Hasan al Masih, neka mu Allah učini dugotrajnu sreću, studirao je sa mnom cijelu moju knjigu - - a to je komentar na knjigu imama Hippokrata, koja je poznata kao "O prirodi čovjeka" -- čime je pokazao jasnoću uma i ispravnost razmišljanja, neka mu Allah obezbijedi korist kojom će se okoristiti. Potvrđeno od strane siromaha, potrebitog od Allaha, Ali ibn Abi al-Hazm al-Quraši (poznatog kao Ibn al-Nefis) ljekara. Slava Allahu na njegovom savršenstvu i selam na najboljeg od njegovih stvorenja, Poslanika Muhammeda, njegovu porodicu i ashabe. A to je na dvadeset deveti Džumadel ula, godine šeststotina šezdeset i osme (= 25 januar 1270.)
(Originalno: http://www.nlm.nih.gov/exhibition/islamic_medical/image/image35.jpg)

U drugom zabilježenom primjeru, također iz 13. vijeka ljekar Muvafak al Din Jakub al Samiri je napisao na pozadini kopije rasprave Hunejn ibn Ishaka da je učenik po imenu Amin al Dawla Tadrus pročitao tekst pred njim u svrhu razumijevanja, preispitivanja i provjere njegovog sadržaja.

Ovi pojedinačni primjeri svjedodžbi o završetku kursa, iakako su važni za historiju medicinskog obrazovanje, nisu međutim ekvivalent licenci dozvola ljekarima nakon završetka utvrđenog perioda obuke. Nadalje, izraz idžaza, često se prevodi kao dozvola za rad, što prema ovim primjerima nije potpuno adekvatno, jer se idžaza tradicionalno davala na polju prava i teologojie (osobito fikha i hadisa) i bivala je zabilježena u srednjovjekovnim bio-bibliografskim registrima iz tih oblasti u svrhu uspostavljanja lanca - niza autoriteta. Nema slične uloge, diplomama, svjedočanstvima ili certifikatima u medicinskoj literaturi.
Dok se mnogi zauzimaju za visoke medicinske standarde kod izloženost varalicama, trenutno su nedostatni podaci koji potvrđuju tvrdnju da je postojao organizovani i centralizirani system zvaničnih ispita i testiranja ljekara, čak i na relativno ograničenom geografskom području.

*Tekstove sa enleskog jezika preveo i prilagodio na bosanski jezik dr Merim Omerhodžić
Porijeklo: http://www.nlm.nih.gov/exhibition/islamic_medical/islamic_13.html